Phân tích tổng hợp cho thấy gì? Nhân sâm chưa được chứng minh là làm tăng huyết áp đáng kể
Hành trình nghiên cứu mối liên hệ giữa nhân sâm và bệnh cao huyết áp
Năm 1996, tôi được bổ nhiệm làm giáo sư tại Trường Cao đẳng Y học Hàn Quốc thuộc Đại học Kyung Hee. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, tôi đang học về dược lý học tại Bộ môn Dược lý, Trường Đại học Y thuộc Đại học Quốc gia Seoul. Đề tài nghiên cứu được giao cho tôi chính là nhân sâm và huyết áp.
Mỗi ngày, tôi cho chuột thí nghiệm sử dụng nhiều loại mẫu khác nhau, bao gồm chiết xuất nhân sâm và các ginsenoside thuộc nhóm diol và triol. Sau đó, tôi tiến hành đo huyết áp bằng hai phương pháp: trực tiếp và gián tiếp.
Đo huyết áp trực tiếp là phương pháp đưa ống thông vào động mạch cảnh của chuột để ghi lại những thay đổi huyết áp theo thời gian thực. Trong khi đó, phương pháp gián tiếp sử dụng vòng bít quấn quanh đuôi chuột để đo huyết áp.
Trong suốt một năm rưỡi, tôi liên tục lặp lại các thí nghiệm trên hàng trăm con chuột.
Kết quả cho thấy, dù sử dụng chiết xuất nhân sâm hay từng hoạt chất ginsenoside riêng lẻ, huyết áp đều không có sự thay đổi đáng kể về mặt thống kê. Một số kết quả có xu hướng tăng hoặc giảm nhẹ, nhưng mức thay đổi không đủ để được xem là có ý nghĩa thống kê.
Hàng trăm kết quả thí nghiệm đều nhất quán theo cùng một hướng.
Trải nghiệm này đã trở thành cơ sở để tôi có thể tự tin trả lời câu hỏi về quan niệm phổ biến rằng nhân sâm làm tăng huyết áp, một quan niệm vẫn tồn tại gần ba thập kỷ sau đó.
Kết luận từ những thí nghiệm của tôi là nhân sâm không gây ra sự thay đổi đáng kể về huyết áp trong các điều kiện nghiên cứu đã được thực hiện.
Câu hỏi trong buổi ghi hình chương trình truyền hình MBC Gichan Haru
Gần 20 năm sau, tôi tham gia ghi hình chương trình Gichan Haru của đài MBC tại một vườn nhân sâm trên đảo Ganghwa.
Một người tham gia chương trình đã hỏi:
"Thưa giáo sư, chẳng phải người bị cao huyết áp thì không nên dùng nhân sâm sao?"
Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về nhân sâm.
Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học cần được diễn đạt chính xác hơn: Các nghiên cứu lâm sàng nhìn chung chưa cho thấy nhân sâm làm tăng huyết áp một cách đáng kể. Một số nghiên cứu thậm chí còn ghi nhận mức giảm huyết áp nhẹ.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa nhân sâm là thuốc điều trị cao huyết áp hoặc tất cả người bị cao huyết áp đều có thể sử dụng mà không cần thận trọng.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu nguồn gốc của quan niệm nhân sâm làm tăng huyết áp và xem xét những bằng chứng lâm sàng đã được tích lũy kể từ đó.
Nguồn gốc của sự hiểu lầm: Một báo cáo năm 1979
Quan niệm phổ biến cho rằng nhân sâm làm tăng huyết áp có thể bắt nguồn một phần từ một báo cáo ngắn do Ronald K. Siegel thuộc Đại học California, Los Angeles (UCLA) công bố trên tạp chí y khoa JAMA năm 1979.
Tiêu đề của báo cáo khá gây chú ý: "Ginseng Abuse Syndrome: Problems with the Panacea" — tạm dịch là "Hội chứng lạm dụng nhân sâm: Những vấn đề của một loại thuốc được xem là chữa bách bệnh".
Báo cáo mô tả một số triệu chứng ở những người sử dụng nhân sâm trong thời gian dài, bao gồm cao huyết áp, căng thẳng thần kinh, mất ngủ, phát ban và tiêu chảy vào buổi sáng. Tác giả cho biết khoảng 10% số người được mô tả có biểu hiện tăng huyết áp.
Tuy nhiên, nghiên cứu này có những hạn chế quan trọng về phương pháp.
Nghiên cứu không có nhóm đối chứng và không so sánh người sử dụng nhân sâm với người không sử dụng. Các nhà nghiên cứu cũng không xác minh một cách khách quan chính xác những người tham gia đã dùng sản phẩm gì và với liều lượng bao nhiêu.
Ngoài ra, những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả, chẳng hạn như cà phê và các chất kích thích khác, cũng không được kiểm soát đầy đủ.
Nói cách khác, báo cáo này không đủ cơ sở để kết luận rằng chính nhân sâm đã gây ra tình trạng tăng huyết áp.
Tuy nhiên, việc báo cáo được đăng trên JAMA, một tạp chí y khoa có uy tín quốc tế, đã khiến những lo ngại này nhận được nhiều sự chú ý. Theo thời gian, quan niệm "nhân sâm làm tăng huyết áp" dần trở nên phổ biến trong suy nghĩ của cả nhân viên y tế lẫn người tiêu dùng.
Vậy các nghiên cứu lâm sàng được thực hiện sau đó đã cho thấy điều gì?
Phân tích tổng hợp cho thấy gì? Nhân sâm chưa được chứng minh là làm tăng huyết áp đáng kể
Sau báo cáo của Siegel, nhiều thử nghiệm lâm sàng được tiến hành với phương pháp khoa học chặt chẽ hơn, bao gồm phân nhóm ngẫu nhiên, làm mù kép và so sánh với giả dược.
Khi tổng hợp kết quả của các nghiên cứu này, chúng ta có được một bức tranh khác so với những lo ngại được nêu ra vào năm 1979.
1. Komishon và cộng sự (2016): Phân tích 17 thử nghiệm lâm sàng với 1.381 người tham gia
Một nhóm nghiên cứu có liên quan đến Bệnh viện St. Michael tại Toronto đã tổng hợp 17 thử nghiệm lâm sàng kéo dài ít nhất bốn tuần, được tìm kiếm từ bốn cơ sở dữ liệu y khoa.
Kết quả cho thấy việc sử dụng nhân sâm không làm tăng đáng kể về mặt thống kê huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương hoặc huyết áp động mạch trung bình.
Nhóm nghiên cứu kết luận rằng nhân sâm có vẻ có tác động trung tính đối với huyết áp. Vì vậy, chỉ dựa vào lo ngại nhân sâm làm tăng huyết áp thì chưa đủ cơ sở để khuyến cáo mọi người tránh sử dụng.
Ở những người mắc bệnh tiểu đường, hội chứng chuyển hóa hoặc béo phì, phân tích cũng ghi nhận xu hướng giảm huyết áp tâm thu khoảng 2,76 mmHg. Tuy nhiên, cần thận trọng khi diễn giải các kết quả từ những nhóm đối tượng cụ thể này.
2. Lee và cộng sự (2017): Phân tích chín nghiên cứu ở người bị cao huyết áp hoặc tiền cao huyết áp
Một nhóm nghiên cứu Hàn Quốc đã tiến hành tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp chín thử nghiệm lâm sàng làm mù kép, tập trung vào những người bị cao huyết áp hoặc tiền cao huyết áp.
Kết quả phân tích cho thấy hồng sâm Hàn Quốc có liên quan đến sự giảm huyết áp trong các nghiên cứu sử dụng cấp tính, tức là sau khi dùng trong thời gian ngắn:
- Huyết áp tâm thu: giảm 6,52 mmHg.
- Huyết áp tâm trương: giảm 5,21 mmHg.
Trong các nghiên cứu sử dụng kéo dài vài tuần, mức giảm được báo cáo là:
- Huyết áp tâm thu: giảm 2,92 mmHg.
- Huyết áp tâm trương: giảm 3,19 mmHg.
Các tác giả cũng báo cáo chỉ số I² bằng 0%, cho thấy mức độ không đồng nhất về mặt thống kê giữa các nghiên cứu trong phân tích là rất thấp.
Những kết quả này gợi ý rằng hồng sâm Hàn Quốc có thể góp phần làm giảm huyết áp trong một số trường hợp. Tuy nhiên, không thể từ đó kết luận rằng tất cả các sản phẩm nhân sâm đều có tác dụng giống nhau hoặc nhân sâm có thể thay thế thuốc điều trị cao huyết áp.
3. Phân tích tổng hợp quy mô lớn gồm 45 thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2024
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp công bố năm 2024 đã xem xét 45 thử nghiệm lâm sàng về ảnh hưởng của nhân sâm đối với các chỉ số sức khỏe tim mạch ở người trưởng thành.
Kết quả cho thấy nhóm sử dụng nhân sâm có mức giảm huyết áp tâm thu trung bình khoảng 2,57 mmHg, có ý nghĩa thống kê.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giảm của cholesterol toàn phần, cholesterol LDL, protein phản ứng C (CRP) và interleukin-6, những chỉ số có liên quan đến sức khỏe tim mạch và tình trạng viêm.
Hiệu quả cải thiện huyết áp có vẻ rõ hơn trong các nghiên cứu có thời gian sử dụng dưới 12 tuần và ở những người có sẵn các yếu tố nguy cơ sức khỏe.
Đây là những kết quả đáng chú ý, nhưng mức độ cải thiện và ý nghĩa thực tế đối với sức khỏe vẫn cần được đánh giá thận trọng.
4. Stavro và cộng sự (2006): Theo dõi huyết áp 24 giờ ở 52 người bị cao huyết áp
Nghiên cứu này là một thử nghiệm ngẫu nhiên, làm mù kép, bắt chéo, thực hiện trên 52 người bị cao huyết áp. Những người tham gia được sử dụng 3 g nhân sâm Bắc Mỹ mỗi ngày trong một nghiên cứu kéo dài 12 tuần.
Các nhà nghiên cứu sử dụng thiết bị theo dõi huyết áp lưu động để ghi nhận huyết áp trong suốt các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
Kết quả không cho thấy sự khác biệt đáng kể về huyết áp giữa giai đoạn sử dụng nhân sâm và giai đoạn sử dụng giả dược. Chức năng thận cũng không bị ảnh hưởng đáng kể.
Nghiên cứu này cung cấp thêm bằng chứng rằng loại chế phẩm nhân sâm Bắc Mỹ được thử nghiệm không làm tăng huyết áp đáng kể và không gây ảnh hưởng bất lợi đến chức năng thận trong điều kiện nghiên cứu.
Những kết quả này tương đồng với các thí nghiệm mà tôi thực hiện tại Bộ môn Dược lý, Trường Đại học Y thuộc Đại học Quốc gia Seoul vào năm 1996. Trong những thí nghiệm đó, chiết xuất nhân sâm và các ginsenoside thuộc nhóm diol, triol được thử nghiệm đều không tạo ra thay đổi đáng kể về huyết áp.
Có thể nói, kết quả từ các thí nghiệm trên động vật và những nghiên cứu lâm sàng trên người nhìn chung cho thấy xu hướng tương tự.
Nhân sâm có thể giúp hạ huyết áp hay không?
Các nhà khoa học đã nghiên cứu một số cơ chế sinh học mà qua đó các hợp chất trong nhân sâm có thể ảnh hưởng đến chức năng mạch máu và huyết áp.
Thứ nhất: Ginsenoside Rg3 có thể giúp giãn mạch máu
Ginsenoside Rg3 là một hợp chất được nghiên cứu về khả năng thúc đẩy sản xuất nitric oxide (NO) trong các tế bào nội mô nằm ở mặt trong của mạch máu.
Nitric oxide giúp các cơ trơn trong thành mạch thư giãn, khiến mạch máu giãn rộng hơn và có khả năng làm giảm huyết áp.
Một số nghiên cứu cho thấy Rg3 có thể tác động đến quá trình này thông qua các con đường truyền tín hiệu liên quan đến PI3K/Akt và thụ thể estrogen.
Tuy nhiên, mức độ tác động có thể khác nhau tùy theo điều kiện thí nghiệm và loại chế phẩm nhân sâm được sử dụng.
Thứ hai: Rg3 có thể ảnh hưởng đến enzyme ACE
ACE, hay enzyme chuyển đổi angiotensin, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống điều hòa huyết áp renin-angiotensin. Enzyme này giúp tạo ra angiotensin II, một chất có khả năng làm co mạch máu.
Một số nghiên cứu thực nghiệm cho thấy Rg3 có thể ức chế hoạt động của ACE, từ đó góp phần hạn chế sự co mạch.
Cơ chế này có điểm tương đồng với một trong những cách hoạt động của thuốc ức chế ACE, chẳng hạn như enalapril và ramipril, được sử dụng trong điều trị cao huyết áp.
Trong một nghiên cứu trên chuột bị cao huyết áp, hồng sâm Hàn Quốc tăng cường Rg3 được ghi nhận có hoạt tính ức chế ACE sau tám tuần sử dụng.
Tuy nhiên, kết quả trên động vật không có nghĩa nhân sâm có hiệu quả tương đương thuốc ức chế ACE kê đơn ở người.
Thứ ba: Các hợp chất trong nhân sâm có thể góp phần bảo vệ cấu trúc mạch máu
Khi cao huyết áp kéo dài, thành mạch có thể dày lên và giảm độ đàn hồi.
Các nghiên cứu trên chuột bị cao huyết áp đã khảo sát khả năng của hồng sâm Hàn Quốc tăng cường Rg3 trong việc làm giảm độ dày và diện tích mặt cắt thành động mạch chủ.
Nitric oxide có thể góp phần vào những tác động này thông qua việc ảnh hưởng đến sự di chuyển và tăng sinh của các tế bào cơ trơn mạch máu.
Mặc dù những phát hiện này giúp làm rõ các cơ chế sinh học tiềm năng, vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng để xác định liệu những lợi ích tương tự có xảy ra ở người hay không.
Nhìn chung, các cơ chế được nghiên cứu cho thấy một số hợp chất trong nhân sâm có thể hỗ trợ chức năng mạch máu khỏe mạnh. Tuy nhiên, kết quả trong phòng thí nghiệm và trên động vật không đủ để khẳng định nhân sâm có thể phòng ngừa hoặc điều trị cao huyết áp.
Trong y học cổ truyền, nhân sâm không được mô tả đơn thuần là vị thuốc làm tăng huyết áp
Các tài liệu y học cổ truyền Hàn Quốc mô tả nhân sâm có vị ngọt, tính hơi ấm. Một trong những công dụng truyền thống nổi tiếng nhất của nhân sâm được diễn đạt bằng cụm từ đại bổ nguyên khí, nghĩa là bồi bổ mạnh mẽ nguyên khí của cơ thể.
Khái niệm nguyên khí trong y học cổ truyền đề cập đến trạng thái và khả năng hoạt động tổng thể của cơ thể. Khái niệm này không tương đương trực tiếp với quan niệm y học hiện đại về việc làm tăng huyết áp.
Trong Đông y bảo giám (Donguibogam), một tác phẩm y học cổ truyền nổi tiếng của Hàn Quốc, nhân sâm được mô tả là có tác dụng sinh tân, chỉ khát, tức là hỗ trợ tạo dịch cơ thể và làm dịu cơn khát, đồng thời được sử dụng trong các trường hợp cơ thể suy nhược theo cách phân loại của y học cổ truyền.
Những mô tả này cần được hiểu trong bối cảnh lịch sử của y học cổ truyền, thay vì xem là bằng chứng trực tiếp về tác dụng sinh lý theo tiêu chuẩn y học hiện đại.
Trong lĩnh vực thảo dược học cổ truyền, nhân sâm đôi khi được liên hệ với khái niệm adaptogen, tức là các chất được cho là giúp cơ thể thích nghi với những tác động từ môi trường và căng thẳng thể chất.
Tuy nhiên, quan niệm phổ biến rằng nhân sâm luôn làm giảm huyết áp cao và làm tăng huyết áp thấp vẫn chưa được bằng chứng lâm sàng xác nhận một cách chắc chắn.
Cách mô tả nhân sâm trong y học cổ truyền và những nghiên cứu hiện đại về tác động sinh lý của nhân sâm là hai cách tiếp cận khác nhau. Không nên sử dụng bất kỳ cách tiếp cận nào để đưa ra kết luận vượt quá những bằng chứng hiện có.
Tổng kết: Bằng chứng khoa học nói gì về nhân sâm và cao huyết áp?
| Bằng chứng | Kết quả chính |
|---|---|
| Báo cáo năm 1979 | Mô tả các tác dụng không mong muốn có thể liên quan đến việc sử dụng nhân sâm kéo dài, nhưng không có nhóm đối chứng và không chứng minh được quan hệ nhân quả. |
| Thí nghiệm trên động vật năm 1996 | Các thí nghiệm của tác giả trên hàng trăm con chuột không ghi nhận thay đổi huyết áp có ý nghĩa thống kê với các mẫu nhân sâm được thử nghiệm. |
| Phân tích tổng hợp năm 2016: 17 thử nghiệm, 1.381 người | Không ghi nhận mức tăng đáng kể của huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương hoặc huyết áp động mạch trung bình. |
| Phân tích tổng hợp năm 2017: 9 thử nghiệm | Ghi nhận khả năng giảm huyết áp khi sử dụng hồng sâm Hàn Quốc ở người bị cao huyết áp hoặc tiền cao huyết áp. |
| Phân tích tổng hợp năm 2024: 45 thử nghiệm | Báo cáo mức giảm huyết áp tâm thu trung bình khoảng 2,57 mmHg. |
| Cơ chế tác động tiềm năng | Rg3 có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo nitric oxide, hoạt động của ACE và chức năng mạch máu; cần thêm nghiên cứu trên người. |
Kết luận quan trọng
Các bằng chứng lâm sàng hiện có không ủng hộ quan niệm tuyệt đối rằng sử dụng nhân sâm chắc chắn làm tăng huyết áp.
Nhiều thử nghiệm lâm sàng và phân tích tổng hợp không ghi nhận sự gia tăng huyết áp đáng kể. Một số nghiên cứu còn cho thấy huyết áp có thể giảm nhẹ. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu vẫn khác nhau, và tác động phụ thuộc vào loại nhân sâm, liều lượng, thời gian sử dụng cũng như tình trạng sức khỏe của từng người.
Người bị cao huyết áp không nhất thiết phải mặc định rằng tất cả các sản phẩm nhân sâm đều không an toàn. Tuy nhiên, nhân sâm không thể thay thế thuốc điều trị cao huyết áp đã được bác sĩ kê đơn.
Nếu bị cao huyết áp nặng hoặc chưa được kiểm soát tốt, đang sử dụng thuốc hạ huyết áp hoặc có các bệnh lý khác, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng nhân sâm thường xuyên. Nhân sâm cũng có thể tương tác với một số loại thuốc, vì vậy cần được tư vấn dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể.
Bài học quan trọng là các quyết định liên quan đến sức khỏe cần dựa trên tổng thể bằng chứng khoa học, thay vì chỉ dựa vào một báo cáo được công bố từ nhiều thập kỷ trước.
Tài liệu tham khảo
- Siegel RK. Ginseng abuse syndrome: Problems with the panacea. JAMA. 1979;241(15):1614–1615.
- Komishon AM, Shishtar E, Ha V, et al. The effect of ginseng (genus Panax) on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled clinical trials. Journal of Human Hypertension. 2016;30(10):619–626.
- Lee HW, Lim HJ, Jun JH, et al. Ginseng for treating hypertension: A systematic review and meta-analysis of double-blind, randomized, placebo-controlled trials. Current Vascular Pharmacology. 2017;15(6):549–556.
- Effects of ginseng consumption on cardiovascular health biomarkers in adults: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. 2024.
- Stavro PM, Woo M, Leiter LA, et al. Long-term intake of North American ginseng has no effect on 24-hour blood pressure and renal function. Hypertension. 2006;47(4):791–796.
- Lee S, et al. Antihypertensive effect of Korean red ginseng by enrichment of ginsenoside Rg3 and arginine-fructose. Journal of Ginseng Research. 2016;40(3):237–244.
- Nagar H, et al. Rg3-enriched Korean red ginseng enhances blood pressure stability in spontaneously hypertensive rats. Integrative Medicine Research. 2016;5(3):223–229.
- Kim ND, et al. Ginsenoside Rg3 increases nitric oxide production via increases in phosphorylation and expression of endothelial nitric oxide synthase. Toxicology and Applied Pharmacology. 2010;246(3):133–140.
- Park SH, Chung S, Chung MY, et al. Effects of Panax ginseng on hyperglycemia, hypertension, and hyperlipidemia: A systematic review and meta-analysis. Journal of Ginseng Research. 2022;46(2):188–205.
Tác giả: Giáo sư Kim Ho-cheol, Bộ môn Dược liệu học, Trường Cao đẳng Y học Hàn Quốc, Đại học Kyung Hee; Tổng giám đốc Công ty TNHH Neumed.
